చట్టం ముందు అందరూ సమానులే అంటారు. కానీ, సాక్షాత్తు ఆంజనేయస్వామి వారే గత వందేళ్లకు పైగా 'పోలీస్ కస్టడీ'లో ఉన్నారంటే నమ్మశక్యం కాకపోవచ్చు. ఇది ఏదో ఫిక్షన్ సినిమా కథ కాదు, మహారాష్ట్రలోని పుణె నగరంలో ఉన్న 'ఫరాస్ ఖానా' పోలీస్ స్టేషన్‌లో నేటికీ కొనసాగుతున్న చారిత్రక వాస్తవం. స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు, విప్లవ వీరులైన చాపేకర్ సోదరుల దేశభక్తికి నిలువెత్తు సాక్ష్యంగా నిలిచిన ఆ హనుమాన్ విగ్రహం, నేటికీ ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో 'ముద్దేమాల్' (జప్తైన వస్తువు)గానే ఉండిపోవడం గమనార్హం.

భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో 'చాపేకర్ సోదరుల' (దామోదర్, బాలకృష్ణ, వాసుదేవ్) పేర్లు సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించబడ్డాయి. 1897లో పుణె నగరాన్ని ప్లేగు వ్యాధి పట్టిపీడిస్తున్న తరుణంలో, బ్రిటిష్ అధికారి వాల్టర్ చార్లెస్ రాండ్ సాగించిన అరాచకాలకు వ్యతిరేకంగా ఈ సోదరులు తిరుగుబాటు చేశారు. అయితే, ఆ క్రూర అధికారిని అంతం చేయడానికి ముందు, ఈ సోదరులు పుణెలోని ఒక హనుమాన్ విగ్రహం ఎదుట నిలబడి దేశం కోసం ప్రాణాలర్పించడానికి సిద్ధమని ప్రమాణం చేశారు.

కేవలం ప్రమాణం చేయడమే కాదు, ఆ విగ్రహం సాక్షిగానే వారు తమ లక్ష్య సాధన కోసం తుపాకీ కాల్చడం వంటి యుద్ధ విద్యల్లో శిక్షణ పొందేవారు. రాండ్ హత్య తర్వాత ఆగ్రహంతో ఊగిపోయిన బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం, చాపేకర్ సోదరులను బంధించి ఇదే ఫరాస్ ఖానా పోలీస్ స్టేషన్ లాకప్‌లో ఉంచింది. విచారణలో భాగంగా, వారికి స్ఫూర్తినిచ్చిన ఆ హనుమాన్ విగ్రహాన్ని కూడా బ్రిటిష్ అధికారులు 'నేరానికి సంబంధించిన సాక్ష్యంగా' భావించి జప్తు చేశారు. నాటి నుండి నేటి వరకు ఆ విగ్రహం ఆ పోలీస్ స్టేషన్ ఆవరణలోనే ఉండిపోయింది.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా వీడని 'ఖైదు'

1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించింది. బ్రిటిష్ వారు వెళ్ళిపోయారు, పాలకులు మారారు. కానీ, ఆ హనుమంతుడి తలరాత మాత్రం మారలేదు. బ్రిటీష్ కాలంలో వేసిన 'జప్తు' ముద్ర నేటికీ అలాగే ఉంది. చారిత్రక పత్రాల ప్రకారం, ఈ విగ్రహం చట్టబద్ధంగా జప్తు చేయబడిన వస్తువుల జాబితాలో ఉంది.

శాంతిభద్రతల పరిరక్షణ కోసం పని చేసే పోలీస్ స్టేషన్ లోపల ఉండటం వల్ల, సాధారణ భక్తులకు ఈ విగ్రహాన్ని దర్శించుకునే భాగ్యం కలగడం లేదు. స్టేషన్ భద్రత, గోప్యత కారణాల దృష్ట్యా అపరిచితులకు లోపలికి అనుమతి ఉండదు. దీనివల్ల ఒక అద్భుతమైన చారిత్రక వారసత్వం సామాన్య ప్రజలకు దూరంగా ఉండిపోయింది.

స్టేషన్ ఆవరణలో నిత్య పూజలు

బ్రిటిష్ వారు విగ్రహాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత దశాబ్దాల పాటు అది రికార్డు రూమ్ (ముద్దేమాల్ రూమ్)లోనే దుమ్ము పట్టి పడి ఉండేది. అయితే, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొంత కాలానికి, అక్కడి ఒక కానిస్టేబుల్ ఆ విగ్రహం ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి, దానిని శుభ్రం చేసి పూజలు ప్రారంభించారు. క్రమంగా స్టేషన్ లోపలే ఒక చిన్న గదిని కేటాయించి, ఒక చిన్న మందిరంలా తీర్చిదిద్దారు. ప్రస్తుతం అక్కడ విధులు నిర్వహించే అధికారులు, సిబ్బంది ప్రతిరోజూ అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో హనుమంతుడికి పూజలు నిర్వహిస్తారు. కానీ, చట్టపరంగా ఆ విగ్రహం ఇప్పటికీ 'పోలీస్ కస్టడీ'లోనే ఉండటం గమనార్హం.

న్యాయపరమైన చిక్కులు: ఎందుకు బయటకు రాకూడదు?

ఈ విగ్రహాన్ని బయటకు తీసుకువచ్చి బహిరంగంగా ఎందుకు ప్రతిష్టించకూడదు? అనే ప్రశ్నకు అధికారుల వద్ద ఒకటే సమాధానం ఉంది - "ఇది కోర్టు పరిధిలోని అంశం.ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో ఇది 'జప్తైన ఆస్తి'. కోర్టు అనుమతి లేకుండా లేదా ప్రభుత్వం ప్రత్యేక ఉత్తర్వులు జారీ చేయకుండా దీనిని స్టేషన్ దాటించడం సాధ్యం కాదు. ఒకవేళ దీనిని బహిరంగ దర్శనానికి అనుమతిస్తే, చాపేకర్ సోదరుల పట్ల ఉన్న గౌరవంతో వేల సంఖ్యలో భక్తులు తరలివచ్చే అవకాశం ఉంది. ఇది పోలీస్ స్టేషన్ లో సిబ్బంది దైనందిన కార్యకలాపాలకు ఆటంకం కలిగిస్తుందని యంత్రాంగం భావిస్తోంది.

పుణె నగరంలో హనుమంతుడికి లక్షలాది మంది భక్తులు ఉన్నారు. చాపేకర్ సోదరుల వారసత్వానికి సాక్షిగా ఉన్న ఈ విగ్రహాన్ని విడిపించి, చారిత్రక స్మారకంగా మార్చాలనే బలమైన డిమాండ్ ఏ వర్గం నుండి రాకపోవడం విచారకరం.

చాపేకర్ సోదరులు ఆనాడు చూపిన ధైర్యం, వారు చేసిన ప్రాణ త్యాగం భారత చరిత్రలో అజరామరం. వారి భక్తికి, దేశభక్తికి చిహ్నంగా నిలిచిన ఈ హనుమాన్ విగ్రహం కేవలం ఒక 'వస్తువు' కాదు, అది ఒక జాతీయ సంపద. వందేళ్ల క్రితం బ్రిటిష్ వారు వేసిన సంకెళ్లు, స్వతంత్ర భారతంలో కూడా కొనసాగడం మన వ్యవస్థలోని లోపాలకు అద్దం పడుతోంది.

ప్రభుత్వం ప్రత్యేక చొరవ తీసుకుని, న్యాయపరమైన చిక్కులను తొలగించి, ఈ విగ్రహాన్ని ఒక పవిత్రమైన చారిత్రక స్మారక చిహ్నంగా మార్చాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. అప్పుడే ఆ విప్లవ వీరులకు మనం ఇచ్చే నిజమైన నివాళి. అంతవరకు, ఫరాస్ ఖానా పోలీస్ స్టేషన్ గోడల మధ్యే ఈ 'బందీ హనుమంతుడు' తన ఆరాధకుల కోసం ఎదురుచూస్తూనే ఉంటాడు.