భారతదేశంలోని సప్త మోక్షపురులలో ఒకటైన ఉజ్జయిని (అవంతిక) కేవలం ఒక నగరం మాత్రమే కాదు, అది ఒక శక్తివంతమైన తాంత్రిక క్షేత్రం. ఏటా చైత్ర నవరాత్రుల మహాష్టమి వేళ ఇక్కడ ఒక వింతైన క్రతువు జరుగుతుంది. గాలిలో అగరుబత్తుల ధూపం కంటే, మద్యం వాసనే ఎక్కువగా ముక్కుపుటాలను అదరగొట్టిస్తుంది. నగర క్షేమం కోసం సాక్షాత్తూ ప్రభుత్వం పర్యవేక్షణలో 27 కిలోమీటర్ల మేర నేలపై 'మద్యం ధారలా' పోస్తూ చేసే 'నగర పూజ' జరుపుతారు.
సామ్రాట్ విక్రమాదిత్యుని ఆజ్ఞ.. రెండు వేల ఏళ్ల సాంప్రదాయం
ఈ అసాధారణ పూజకు పునాది వేసింది పురాణ పురుషుడు, ఉజ్జయిని చక్రవర్తి సామ్రాట్ విక్రమాదిత్యుడు. చరిత్ర, జానపద గాథల ప్రకారం, విక్రమాదిత్యుడు గొప్ప పరాక్రమవంతుడైన రాజు మాత్రమే కాదు, గొప్ప ఉపాసకుడు కూడా. తన రాజ్యంలో అకాల మరణాలు సంభవించకూడదని, అంటువ్యాధులు రాకూడదని, దుష్టశక్తుల నుండి ప్రజలకు రక్షణ కలగాలని ఆయన ఈ 'నగర ప్రదక్షిణ' లేదా 'నగర పూజ'ను ప్రారంభించినట్లు చెబుతారు.
విక్రమాదిత్యుని కాలంలో రాజు స్వయంగా ఈ పూజను నిర్వహించేవారట. కాలక్రమేణా రాజులు పోయినా, ఆ సాంప్రదాయం మాత్రం చెక్కుచెదరలేదు. నేటికీ మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ పూజను అధికారికంగా నిర్వహిస్తుంది. జిల్లా కలెక్టర్ లేదా తహసీల్దార్ ప్రతినిధులు, ప్రభుత్వ కోత్వార్లు ఈ యాత్రలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొనడం, అధికారికంగా ఈ కార్యక్రమం జరగటం విశేషం.
చౌబీస్ ఖంబా: యాత్రకు జీవం పోసే కేంద్రం
ఈ భారీ క్రతువు 'చౌబీస్ ఖంబా మాతా' (24 స్తంభాల తల్లి) ఆలయం వద్ద ప్రారంభమవుతుంది. ఈ ఆలయ ద్వారానికి ఇరువైపులా 'మహామాయ', 'మహాలయ' అనే ఇద్దరు దేవతలు కొలువై ఉంటారు. వీరు నగరానికి ద్వారపాలకులుగా భావిస్తారు. మొదట వీరికి మద్యం నైవేద్యంగా సమర్పించి, ఒక మట్టి కుండకు (హండీ) చిన్న రంధ్రం చేస్తారు. ఆ రంధ్రం నుండి మద్యం ధార భూమిపై పడుతుండగా యాత్ర మొదలవుతుంది. ఈ 27 కిలోమీటర్ల యాత్ర ముగిసే వరకు నేలపై పడే మద్యం ధార ఒక్క క్షణం కూడా ఆగకూడదు. ఇందుకోసం సుమారు 25 నుండి 50 బాటిళ్ల మద్యాన్ని వాడుతుంటారు.
40 ఆలయాలు.. ఒక అదృశ్య రక్షణ వలయం!
ఈ యాత్ర కేవలం వీధుల్లో తిరగడం కాదు, ఉజ్జయిని నగరం చుట్టూ ఒక రక్షణ కవచంలా ఉన్న 40 ప్రధాన ఆలయాలను కలుపుతూ సాగుతుంది. ఈ ఆలయాలన్నీ నగరం చుట్టూ ఒక వృత్తాకారంలో అమర్చబడి ఉంటాయి.
- అష్ట భైరవ క్షేత్రాలు: యాత్రలో ఎనిమిది దిక్కుల్లో ఉన్న ఎనిమిది మంది భైరవుల (అష్ట భైరవ) ఆలయాల వద్ద ఆగుతారు. ఒక్కో భైరవుడికి మద్యం, ఎర్రటి వస్త్రం (చోళా) సమర్పిస్తారు.
- కాల భైరవ ఆలయం: ఈ యాత్రలో అత్యంత కీలక ఘట్టం ఇక్కడే జరుగుతుంది. ఇక్కడ స్వామివారికి భారీ ఎత్తున మద్యం నైవేద్యం పెడతారు.
- సిద్ధవట్ మరియు గర్కలిక: క్షిప్రా నది తీరాన ఉన్న ఈ పవిత్ర క్షేత్రాల వద్ద తాంత్రిక అర్చనలు నిర్వహిస్తారు.
- అంక్ పాత్ భైరవ: నగర సరిహద్దుల్లో ఉండే ఈ ఆలయం వద్ద మద్యం ధారతో నగర సరిహద్దును భద్రపరుస్తారు.
ఈ 40 ఆలయాలు నగర కోట గోడల వలె ఆధ్యాత్మిక రక్షణను ఇస్తాయని భక్తుల నమ్మకం. ఈ మార్గంలో ఎక్కడైనా మద్యం ధార ఆగిపోతే అది అరిష్టంగా భావిస్తారు, అందుకే అధికారులు అప్రమత్తంగా బాటిళ్లను మారుస్తూ ఉంటారు.
మద్యం నైవేద్యం.. ఎందుకు?
చాలామందికి వచ్చే సందేహం.. దేవుడికి మద్యం ఏంటి? అని. కానీ శాక్తేయ, తాంత్రిక సంప్రదాయాలలో మద్యం (మదిర)ను పంచమకారాలలో ఒకటిగా భావిస్తారు. ఇది భైరవుడికి అత్యంత ప్రీతికరమైనది. గతంలో కేవలం 'దేశీ దారు' (నాటు మద్యం) మాత్రమే వాడేవారు. కానీ ఇప్పుడు కాలం మారింది. భక్తులు మరియు అధికారులు బ్రాందీ, విస్కీ, రమ్ వంటి విదేశీ బ్రాండ్లను కూడా సమర్పిస్తున్నారు. కొన్నిసార్లు 40కి పైగా రకాల మద్యాన్ని నైవేద్యంగా పెడతారు. ఉజ్జయిని పవిత్ర నగరం కాబట్టి అక్కడ మద్యం అమ్మకాలపై నిషేధం ఉన్నా, ఈ సంప్రదాయం కోసం ప్రభుత్వం ప్రత్యేక మినహాయింపు ఇస్తుంది. ఎక్సైజ్ శాఖ నేరుగా ఈ పూజకు అవసరమైన మద్యాన్ని సరఫరా చేస్తుంది.
మహాకాళుని పాదాల చెంత..
నగరమంతా 27 కిలోమీటర్లు తిరిగి, 40 ఆలయాల వద్ద మొక్కులు తీర్చుకున్నాక, ఈ యాత్ర చివరకు మహాకాళేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం వద్దకు చేరుకుంటుంది. అక్కడ స్వామివారి శిఖరానికి ధ్వజాన్ని ఎగురవేసి, శాంతి పూజ చేయడంతో ఈ భారీ క్రతువు ముగుస్తుంది. నేటికీ ఈ మద్యం ధార యాత్ర జరుగుతున్నప్పుడు నగరంలోని అతృప్త ఆత్మలు శాంతిస్తాయని, నగరానికి ఎలాంటి వ్యాధులు రావని ప్రజలు గట్టిగా నమ్ముతారు. సైన్స్ దృష్టిలో ఇది కేవలం ఒక ఆచారం కావొచ్చు, కానీ ఉజ్జయిని ప్రజల దృష్టిలో ఇది వారి నగరాన్ని కాపాడే 'అదృశ్య రక్షణ కవచం'.
