(న్యూఢిల్లీ, కోడికూత )

భారతీయ ప్రాచీన వైద్య విధానాలైన ఆయుర్వేదం, సిద్ధ, యునాని మరియు హోమియోపతి వంటి రంగాలకు మూలాధారమైన ఔషధ మొక్కల సంరక్షణపై కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రత్యేక దృష్టి సారించింది. దేశంలో అంతరించిపోతున్న అరుదైన మూలికలను కాపాడుకోవడంతో పాటు, వాటి సాగును ప్రోత్సహించి రైతులకు, గిరిజనులకు ఆర్థిక భరోసా కల్పించే లక్ష్యంతో కేంద్ర ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ "ఔషధ మొక్కల సంరక్షణ, అభివృద్ధి మరియు స్థిరమైన నిర్వహణ (CDSMMP)" అనే ప్రతిష్టాత్మక పథకాన్ని అమలు చేస్తోంది. నేషనల్ మెడిసినల్ ప్లాంట్స్ బోర్డ్ (NMPB) పర్యవేక్షణలో సాగుతున్న ఈ పథకం ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా ఆయుష్ పరిశ్రమకు కొత్త ఊపిరి పోస్తోంది.

అడవుల్లోనే ఔషధ నిధులు: 'ఇన్-సిటు' పద్ధతిలో సంరక్షణ చర్యలు

ప్రకృతి సిద్ధంగా అడవుల్లో లభించే ఔషధ మొక్కలను వాటి సహజ సిద్ధమైన ఆవాసాల్లోనే రక్షించడం ఈ పథకం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. దీని కోసం 'మెడిసినల్ ప్లాంట్స్ కన్జర్వేషన్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ ఏరియాస్' (MPCDAs)ను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. రాష్ట్ర అటవీ శాఖల సమన్వయంతో అడవుల్లోని జీవ వైవిధ్యాన్ని కాపాడుతూనే, మూలికల సేకరణపై ఆధారపడిన స్థానిక గిరిజన తెగలకు శాస్త్రీయ శిక్షణ ఇస్తున్నారు. మితిమీరిన సేకరణ వల్ల మొక్కలు అంతరించిపోకుండా, 'సస్టైనబుల్ హార్వెస్టింగ్' పద్ధతులను అమలు చేయడం ద్వారా భవిష్యత్ తరాలకు ఈ సంపదను భద్రపరుస్తున్నారు.

మూలికా వనాల విస్తరణ: పాఠశాలల నుంచి పరిశోధనా సంస్థల వరకు

ఔషధ మొక్కలపై ప్రజల్లో అవగాహన పెంచేందుకు 'ఎక్స్-సిటు' (Ex-situ) సంరక్షణలో భాగంగా భారీగా మూలికా వనాలను కేంద్రం ప్రోత్సహిస్తోంది. కేవలం అడవులకే పరిమితం కాకుండా, గృహ మూలికా వనాలు (Home Herbal Gardens), పాఠశాల మూలికా వనాలు (School Herbal Gardens) మరియు సంస్థాగత మూలికా వనాలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. దీని ద్వారా విద్యార్థులకు, సామాన్యులకు మన పెరటి వైద్యంపై అవగాహన కల్పించడమే కాకుండా, పర్యావరణ పరిరక్షణలో వారిని భాగస్వాములను చేస్తున్నారు. ముఖ్యంగా పాఠశాలల్లో ఏర్పాటు చేసే వనాల వల్ల బాల్యం నుంచే ఔషధ మొక్కల విశిష్టత పిల్లలకు చేరువవుతోంది.

రైతులకు ఆర్థిక ప్రోత్సాహం: విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులతో అధిక లాభాలు

ఔషధ మొక్కల సాగు కేవలం పర్యావరణానికే కాకుండా, రైతుల ఆర్థికాభివృద్ధికి కూడా దారి చూపుతోంది. సాంప్రదాయ పంటల కంటే ఔషధ మొక్కల ద్వారా అధిక లాభాలు పొందే అవకాశం ఉండటంతో, నాణ్యమైన విత్తనాల సరఫరా మరియు నర్సరీల ఏర్పాటుకు కేంద్రం భారీగా నిధులను వెచ్చిస్తోంది. పంట కోత అనంతర నిర్వహణ (Post-harvest management), ఎండబెట్టడం, గ్రేడింగ్ మరియు నిల్వ కేంద్రాల ఏర్పాటుకు సబ్సిడీలను అందిస్తోంది. మార్కెట్ అనుసంధానం (Market Linkages) కల్పించడం ద్వారా మధ్యవర్తుల ప్రమేయం లేకుండా రైతులు తమ ఉత్పత్తులను నేరుగా ఆయుష్ పరిశ్రమలకు విక్రయించేలా వెసలుబాటు కల్పించారు.

పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి: అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల దిశగా అడుగులు

భారతీయ ఔషధాలకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆదరణ పెరగాలంటే నాణ్యత అత్యంత కీలకం. ఈ పథకంలో భాగంగా వివిధ పరిశోధనా సంస్థలు, విశ్వవిద్యాలయాల ద్వారా అరుదైన మొక్కల జన్యు వైవిధ్యాన్ని రక్షించేందుకు 'జీన్ బ్యాంక్స్' ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. మొక్కల పునరుత్పత్తి, వ్యాధి నిరోధక శక్తి కలిగిన రకాల అభివృద్ధిపై శాస్త్రవేత్తలు నిరంతరం పరిశోధనలు చేస్తున్నారు. అలాగే, నాణ్యత ధృవీకరణ (Certification) ప్రక్రియను పటిష్టం చేయడం ద్వారా అంతర్జాతీయ ఎగుమతులకు మార్గం సుగమం చేస్తున్నారు.

సమాచార వ్యాప్తి మరియు అవగాహన సదస్సులు

పథకం లక్ష్యాలను క్షేత్రస్థాయిలోకి తీసుకెళ్లేందుకు 'సమాచార, విద్య మరియు ప్రచార' (IEC) కార్యక్రమాలకు ప్రభుత్వం అధిక ప్రాధాన్యతనిస్తోంది. దేశవ్యాప్తంగా వర్క్‌షాప్‌లు, సెమినార్లు మరియు ప్రదర్శనలు నిర్వహిస్తూ ఔషధ మొక్కల వ్యాపారంలో ఉన్న అవకాశాలను వివరిస్తున్నారు. డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల ద్వారా ఔషధ మొక్కల డేటాబేస్‌ను అందుబాటులోకి తెచ్చి, ఏ ప్రాంతంలో ఏ మొక్కలు పెరుగుతాయి, వాటి మార్కెట్ ధర ఎంత వంటి వివరాలను పారదర్శకంగా ఉంచుతున్నారు.

ఔషధ మొక్కల రంగం భారతదేశానికి ఒక గొప్ప వరప్రసాదం. కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన ఈ సమగ్ర చర్యల వల్ల అటవీ సంపద రక్షించబడటమే కాకుండా, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ బలోపేతం అవుతోంది. "హీల్ ఇన్ ఇండియా" పిలుపునిస్తూ ప్రపంచానికి ఆరోగ్య ప్రదాతగా నిలవాలనుకుంటున్న తరుణంలో, ఈ పథకం ఆయుష్ రంగానికి వెన్నెముకగా నిలుస్తుందని విశ్లేషకులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.

source:కేంద్ర ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ, నేషనల్ మెడిసినల్ ప్లాంట్స్ బోర్డ్ (NMPB) అధికారిక నివేదికల ఆధారంగా.