"భారతదేశం తన 20,187 కిలోమీటర్ల జాతీయ జలమార్గాలను ప్రగతి చక్రాలుగా మారుస్తోంది. కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27 లక్ష్యాలు, కార్గో రవాణాలో సాధించిన రికార్డులు , హరిత్ నౌకా గ్రీన్ ట్రాన్సిషన్ , మరియు రివర్ క్రూయిజ్ పర్యాటక రంగం యొక్క భవిష్యత్తుపై సమగ్ర కథనం. డిజిటల్ పరిపాలన ద్వారా జల రవాణా ఎలా సులభతరమవుతుందో ఇక్కడ చదవండి."
కోడికూత డెస్క్ - హైదరాబాద్ )
భారతదేశం తన సహజ వనరులైన నదులు, కాలువలు, బ్యాక్ వాటర్స్ మరియు క్రీక్స్ను దేశ ప్రగతికి చోదక శక్తులుగా మలుచుకుంటోంది. కేవలం ప్రకృతి సంపదగానే కాకుండా, ఆర్థిక వృద్ధికి, పర్యావరణ పరిరక్షణకు మరియు సమ్మిళిత అభివృద్ధికి ఇవి కీలక సాధనాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రస్తుతం దేశవ్యాప్తంగా 23 రాష్ట్రాలు మరియు నాలుగు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో విస్తరించి ఉన్న 20,187 కిలోమీటర్ల పొడవైన 111 జాతీయ జలమార్గాల (NWs) భారీ నెట్వర్క్ భారత్ సొంతం. ఈ వ్యవస్థను మరింత బలోపేతం చేసే దిశగా ప్రభుత్వం అడుగులు వేస్తోంది.
కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27 లక్ష్యాలు: మౌలిక సదుపాయాల కల్పన
దేశీయ జల రవాణా రంగాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మక లక్ష్యాలను నిర్దేశించుకుంది. కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27 ప్రకారం, రాబోయే ఐదేళ్లలో 20 కొత్త జాతీయ జలమార్గాలను అందుబాటులోకి తీసుకురావాలని నిర్ణయించింది. దీనితో పాటు, రోడ్డు, రైలు రవాణాపై ఒత్తిడిని తగ్గించి, కార్గోను జలమార్గాలకు మళ్లించే లక్ష్యంతో 'కోస్టల్ కార్గో ప్రమోషన్ స్కీమ్'ను ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది. 2047 నాటికి జలమార్గాల ద్వారా జరిగే రవాణా వాటాను ప్రస్తుతమున్న 6 శాతం నుంచి 12 శాతానికి పెంచడమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. ఒడిశాలోని ఖనిజ సంపద కలిగిన తాల్చేర్, అంగుల్ ప్రాంతాలను పారిశ్రామిక కేంద్రాలతో అనుసంధానిస్తూ 'నేషనల్ వాటర్ వే-5'ను ప్రభుత్వం సిద్ధం చేస్తోంది. అలాగే, వారణాసి మరియు పాట్నా నగరాల్లో అంతర్గత జలమార్గాల కోసం ప్రత్యేక షిప్ రిపేర్ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయనున్నారు.
రికార్డు స్థాయిలో కార్గో రవాణా.. పెరుగుతున్న ఆదాయం
భారత జలమార్గాల ద్వారా కార్గో రవాణా గత కొన్ని ఏళ్లుగా అద్భుతమైన వృద్ధిని కనబరుస్తోంది. 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో కార్గో రవాణా 145.84 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల రికార్డు స్థాయికి చేరుకుంది. ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరానికి గానూ ఈ సంఖ్య ఇప్పటికే 198 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు చేరడం గమనార్హం. 'మారిటైమ్ అమృత్ కాల్ విజన్'లో భాగంగా 2030 నాటికి 200 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులు, 2047 నాటికి 500 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల కార్గో రవాణాను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. ఆదాయ పరంగా కూడా ఈ రంగం గణనీయంగా వృద్ధి చెందింది. 2022-23లో 1,397.04 లక్షల రూపాయల ఆదాయం రాగా, అది 2024-25 నాటికి 2,533.90 లక్షల రూపాయలకు పెరిగింది. రవాణా ఖర్చులను పరిశీలిస్తే, రోడ్డు రవాణాతో పోలిస్తే జల రవాణాలో ఇంధన వినియోగం 3 నుంచి 6 రెట్లు తక్కువగా ఉండటం విశేషం.
పర్యావరణ హితం: హరిత్ నౌకా మార్గదర్శకాలు
కాలుష్యాన్ని తగ్గించి, సుస్థిర రవాణాను ప్రోత్సహించడంలో భాగంగా ప్రభుత్వం 'హరిత్ నౌకా ఇన్ ల్యాండ్ వెసెల్స్ గ్రీన్ ట్రాన్సిషన్' మార్గదర్శకాలను అమలు చేస్తోంది. వీటి ప్రకారం, 2030 నాటికి ప్రయాణీకుల రవాణాలో కార్బన్ తీవ్రతను 30 శాతం, 2047 నాటికి 70 శాతం తగ్గించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. వచ్చే పదేళ్లలో కనీసం 1,000 అంతర్గత నౌకలను గ్రీన్ వెసెల్స్గా మార్చాలని, 2047 నాటికి అన్ని భారతీయ జలాల్లో 100 శాతం పర్యావరణ హిత నౌకలనే నడపాలని ప్రభుత్వం సంకల్పించింది.
రివర్ క్రూయిజ్ పర్యాటకం: నవ శకానికి నాంది
భారత నదులు కేవలం సరుకు రవాణాకే పరిమితం కాకుండా, పర్యాటక రంగంలోనూ కొత్త పుంతలు తొక్కుతున్నాయి. 'రివర్ క్రూయిజ్ టూరిజం రోడ్మ్యాప్ 2047' ద్వారా దేశంలోని నదీ సంపద, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని పర్యాటకులకు పరిచయం చేస్తున్నారు. దేశవ్యాప్తంగా 34 జాతీయ జలమార్గాలు మరియు భారత్-బంగ్లాదేశ్ ప్రోటోకాల్ (IBP) రూట్లలో క్రూయిజ్ పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. 2013-14లో కేవలం 3 క్రూయిజ్ నౌకలు మాత్రమే ఉండగా, 2024-25 నాటికి వాటి సంఖ్య 25కు పెరిగింది. రివర్ క్రూయిజ్ పర్యాటక అభివృద్ధి కోసం ప్రభుత్వం ఏకంగా 45,000 కోట్ల రూపాయల పెట్టుబడులను కేటాయించింది. వారణాసి నుంచి దిబ్రూగఢ్ వరకు ఉన్న 4,000 కిలోమీటర్ల కారిడార్ ఈ రంగంలో ఒక మైలురాయిగా నిలవనుంది.
డిజిటల్ పరిపాలన: సురక్షిత ప్రయాణానికి సాంకేతికత
జల రవాణాను మరింత సురక్షితంగా మరియు పారదర్శకంగా మార్చేందుకు ప్రభుత్వం పలు డిజిటల్ పోర్టల్స్ను ప్రవేశపెట్టింది.
CAR-D (Cargo Data):కార్గో మరియు క్రూయిజ్ కదలికల డేటాను సేకరించి విశ్లేషించే వెబ్ పోర్టల్.
LADIS (Least Available Depth Information System):నౌకల యజమానులకు నీటి లోతు సమాచారాన్ని ఎప్పటికప్పుడు అందిస్తుంది.
RIS (River Information Services):ట్రాఫిక్ నిర్వహణ, వాతావరణం మరియు భద్రతకు సంబంధించిన రియల్ టైమ్ డేటాను అందిస్తుంది.
PANI & IWAI వెసెల్ ట్రాకర్: ఈ మొబైల్ యాప్లు మరియు వెబ్ పోర్టల్స్ ద్వారా నౌకల గమనాన్ని ట్రాక్ చేయవచ్చు.
జల సమృద్ధి పోర్టల్: జెట్టీలు, టెర్మినల్స్ నిర్మాణానికి ఆన్లైన్ అనుమతులను సులభతరం చేస్తుంది.
JALYAN & NAVIC:నౌకల రిజిస్ట్రేషన్, శిక్షణ మరియు ఇతర సేవలను ఒకే చోట అందిస్తుంది.
స్థానిక ప్రగతికి ఊతమిస్తున్న ప్రాజెక్టులు
జల మార్గాల అభివృద్ధి వల్ల కేవలం వాణిజ్యమే కాకుండా స్థానిక ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు కూడా మెరుగుపడుతున్నాయి. వారణాసి-హల్దియా మధ్య 'జల మార్గ్ వికాస్ ప్రాజెక్ట్ (JMVP)' మరియు 'అర్థ గంగా' కార్యక్రమాల ద్వారా నదీ తీర ప్రాంతాల్లోని రైతులు, మత్స్యకారులు, చేతివృత్తుల వారు తమ ఉత్పత్తులను మార్కెట్లకు సులభంగా తరలించేందుకు 66 కమ్యూనిటీ జెట్టీలను అభివృద్ధి చేశారు. వీటి ద్వారా రోజుకు సుమారు 1.22 లక్షల మంది లబ్ధి పొందుతున్నారు. అదేవిధంగా, కేరళలోని 'కొచ్చి వాటర్ మెట్రో' పట్టణ రవాణాలో సరికొత్త విప్లవాన్ని తెచ్చింది, ఇది 2023 నుంచి విజయవంతంగా నడుస్తోంది. ఈ సమగ్ర చర్యలన్నీ కలిసి భారతదేశ అంతర్గత జలమార్గాలను కేవలం రవాణా మార్గాలుగానే కాకుండా, దేశ ఆర్థికాభివృద్ధికి దిక్సూచీలుగా మారుస్తున్నాయి.
