న్యూ డిల్లి , ఏప్రియల్ 14 : ప్రస్తుత సమాజంలో పోషకాహార లోపం అనేది కేవలం ఒక ఆరోగ్య సమస్య మాత్రమే కాదు, అది దేశ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే కీలక అంశం. ఈ నేపథ్యంలో భారత ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకంగా చేపట్టిన 'పోషణ్ అభియాన్' ఎనిమిదేళ్లు పూర్తి చేసుకుని, దేశవ్యాప్తంగా అద్భుతమైన మార్పులకు శ్రీకారం చుట్టింది. కేవలం సంక్షేమ పథకంగా కాకుండా, ప్రజలందరినీ భాగస్వాములను చేస్తూ ఉద్యమం గా మారిన ఈ మిషన్ ప్రస్థానంపై ప్రత్యేక కథనం.

నవభారత నిర్మాణానికి పోషకాహారమే పునాది: ఎనిమిదేళ్ల ‘పోషణ్ అభియాన్’ ప్రస్థానం

భారతదేశాన్ని వికసిత భారత్‌గా తీర్చిదిద్దాలన్న సంకల్పంలో మానవ వనరుల అభివృద్ధి అత్యంత కీలకం. ఒక దేశ ప్రగతి ఆ దేశ పౌరుల ఆరోగ్యంపై, ముఖ్యంగా బాలల శారీరక, మానసిక వికాసంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ ప్రాథమిక సూత్రాన్ని గమనంలో ఉంచుకుని 2018 మార్చి 8న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ‘పోషణ్ అభియాన్’కు శ్రీకారం చుట్టారు. గత ఎనిమిదేళ్ల కాలంలో ఈ పథకం కేవలం ప్రభుత్వ కార్యాలయాలకే పరిమితం కాకుండా, మారుమూల గ్రామాల్లోని అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల ద్వారా ప్రతి ఇంటికి చేరువైంది. పోషకాహార లోపాన్ని ఒక సామాజిక సవాలుగా స్వీకరించి, దానిపై సమరశంఖం పూరించడంలో ఈ మిషన్ అగ్రగామిగా నిలిచింది.

సమన్వయమే సక్సెస్ మంత్రం

పోషణ్ అభియాన్ విజయ రహస్యం దాని సమన్వయ శైలిలోనే ఉంది. గతంలో పోషకాహార కార్యక్రమాలు వివిధ శాఖల మధ్య విడివిడిగా జరిగేవి. కానీ, ఈ మిషన్ ద్వారా మహిళా శిశు సంక్షేమ శాఖ సారథ్యంలో దాదాపు 26 మంత్రిత్వ శాఖలు ఒకే గొడుగు కిందకు వచ్చాయి. మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం, సురక్షిత మంచినీరు, విద్య, మహిళా సాధికారత వంటి అంశాలను పోషకాహారంతో ముడిపెట్టడం వల్ల ఆశించిన ఫలితాలు వస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా శిశువు గర్భంలో పడిన నాటి నుండి మొదటి 1000 రోజుల కాలం అత్యంత కీలకమని గుర్తించి, ఆ సమయంలో తల్లికి, బిడ్డకు అవసరమైన సంపూర్ణ పోషణను అందించడంపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించారు. ఈ 'లైఫ్ సైకిల్' విధానం భవిష్యత్తు తరాల మెదడు అభివృద్ధికి, శారీరక దారుఢ్యానికి బలమైన పునాది వేస్తోంది.

సాంకేతిక విప్లవం: పోషణ్ ట్రాకర్

డిజిటల్ ఇండియా స్ఫూర్తితో పోషకాహార పర్యవేక్షణలో వినూత్న మార్పులు వచ్చాయి. 'పోషణ్ ట్రాకర్' అనే అప్లికేషన్ ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న 14 లక్షల అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను, సుమారు 9 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులను రియల్ టైమ్‌లో పర్యవేక్షించడం సాధ్యమవుతోంది. అంగన్‌వాడీ కార్యకర్తల హాజరు నుండి, పిల్లల ఎదుగుదల వరకు ప్రతి అంశం ఈ యాప్‌లో నిక్షిప్తమవుతుంది. ఫేషియల్ రికగ్నిషన్, ఆధార్ ఆధారిత గుర్తింపు వంటి పద్ధతుల వల్ల పథకంలో పారదర్శకత పెరిగింది. అర్హులైన ప్రతి ఒక్కరికీ మధ్యవర్తుల ప్రమేయం లేకుండా పోషకాహారం అందుతోంది. ఈ సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వల్లనే పరిపాలనలో అద్భుత ప్రతిభ కనబరిచినందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 'ప్రైమ్ మినిస్టర్ అవార్డ్ ఫర్ ఎక్సలెన్స్'ను కూడా అందుకుంది.

పోషణ్ 2.0: సరికొత్త లక్ష్యాల దిశగా

మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా 2021-22 బడ్జెట్‌లో 'మిషన్ పోషణ్ 2.0'ను ప్రవేశపెట్టారు. పాత పథకాలను విలీనం చేస్తూ, మరింత పటిష్టమైన విధివిధానాలను రూపొందించారు. కేవలం కేలరీల లెక్కలు మాత్రమే కాకుండా, శరీరానికి అవసరమైన సూక్ష్మ పోషకాలు (జింక్, ఐరన్, విటమిన్ బి-12 వంటివి) అందేలా ఆహార నిబంధనలను సవరించారు. స్థానికంగా లభించే పండ్లు, కూరగాయలను ప్రోత్సహించేందుకు 'పోషణ్ వాటికలు' (న్యూట్రీ గార్డెన్స్) ఏర్పాటు చేశారు. దీనివల్ల గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన, తాజా ఆహారం అందుబాటులోకి వచ్చింది. తీవ్రమైన పోషకాహార లోపంతో ఉన్న పిల్లల కోసం ప్రత్యేక ప్రోటోకాల్స్ రూపొందించి, వారికి ఆరోగ్య కేంద్రాల ద్వారా వైద్య సేవలు అందించడం ఈ మిషన్‌లో మరో కీలక ఘట్టం.

విద్యతో కూడిన పోషణ: ‘పోషణ్ భీ పఢాయ్ భీ’

పిల్లల ఎదుగుదలలో కేవలం ఆహారమే కాదు, ఆరంభ విద్యా వికాసం కూడా ముఖ్యమని భావించి ‘పోషణ్ భీ పఢాయ్ భీ’ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు. అంగన్‌వాడీలను కేవలం ఆహారం పెట్టే కేంద్రాలుగా కాకుండా, ప్రాథమిక విద్యా కేంద్రాలుగా తీర్చిదిద్దుతున్నారు. 'ఆధార్‌శిల' వంటి జాతీయ పాఠ్యప్రణాళికల ద్వారా 3 నుండి 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు ఆటపాటలతో కూడిన విద్యను అందిస్తున్నారు. ఈ విద్యా విధానాన్ని తెలుగుతో సహా 12 భారతీయ భాషల్లో అందుబాటులోకి తీసుకురావడం విశేషం. అంగన్‌వాడీ నుండి పాఠశాల విద్యకు వెళ్లే సమయంలో పిల్లలకు 'విద్యారంభ్' సర్టిఫికేట్లు ఇస్తూ, వారిలో చదువుపై ఆసక్తిని పెంచుతున్నారు. ఇప్పటికే సుమారు 2.9 లక్షల అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను ప్రభుత్వ పాఠశాలల ప్రాంగణంలోకి తరలించడం ద్వారా విద్య, పోషణల మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గించారు.

జన ఆందోళనగా పోషణ్ పక్షోత్సవాలు

ఏ పథకమైనా ప్రజల భాగస్వామ్యం లేనిదే విజయం సాధించదు. అందుకే ప్రతి ఏటా నిర్వహించే 'పోషణ్ మాసం' (సెప్టెంబర్), 'పోషణ్ పక్షోత్సవాలు' (ఏప్రిల్) ప్రజల్లో చైతన్యాన్ని నింపుతున్నాయి. 2026 ఏప్రిల్‌లో జరుగుతున్న 8వ పోషణ్ పక్షోత్సవాలు "మొదటి ఆరేళ్లలో మెదడు అభివృద్ధి" అనే ఇతివృత్తంతో సాగుతున్నాయి. వీధి నాటకాలు, ఆరోగ్య శిబిరాలు, గృహ సందర్శనల ద్వారా తల్లులకు అవసరమైన సలహాలను అందిస్తున్నారు. స్మార్ట్ ఫోన్ల వాడకాన్ని తగ్గించడం, తల్లిపాల ప్రాముఖ్యత, సరైన ఆహారపు అలవాట్లపై అవగాహన కల్పిస్తున్నారు. దాదాపు 150 కోట్లకు పైగా సామాజిక కార్యక్రమాలు జరగడమే ఈ మిషన్ ఎంతటి ప్రజాదరణ పొందిందో చెప్పడానికి నిదర్శనం.

ముగింపుగా చూస్తే, పోషణ్ అభియాన్ అనేది కేవలం ఒక గణాంకం కాదు, అది కోట్లాది మంది తల్లుల నమ్మకం, చిన్నారుల ఉజ్వల భవిష్యత్తుకు భరోసా. 2047 నాటికి అభివృద్ధి చెందిన భారత్‌ను చూడాలంటే, నేటి తరం ఆరోగ్యంగా ఉండాలి. ఆ లక్ష్య సాధనలో పోషణ్ అభియాన్ ఒక దిక్సూచిలా పనిచేస్తోంది. ప్రతి చిన్నారికి సరైన పోషణ అందడమే లక్ష్యంగా సాగుతున్న ఈ మహా యజ్ఞం, దేశాన్ని ఆరోగ్య భారత్ వైపు నడిపిస్తోంది.

  • పి ఐ బి